Het fokken van Cavia's. door Ina Hendrikse

Inleiding

Het fokken van cavia's is een spannende aangelegenheid en leuk om daar mee bezig te zijn. Het is belangrijk om het fokdoel te bepalen anders ben je in mijn ogen niet aan het fokken maar aan het vermeerderen. Het fokdoel kan zijn een nieuwe kleurslag, mar heel vaak zul je eerst bezig zijn met het verbeteren van type en bouw, kop, ogen en oren. Kleur- en tekeningverbetering is heel belangrijk maar zelf begin ik altijd met verbetering van type en bouw als dit nodig is. Het is altijd leuk om snel resultaat van je fokdoel te zien maar je zult erg veel geduld moeten hebben en goed moeten selecteren bij de geboorte om de gewenste resultaten te bereiken. Ik geloof echter in het feit dat de aanhouder wint. Het is beslist noodzakelijk om een goede administratie bij te houden. Ieder dier heeft bij mij een eigen stamboom en foklijst. Alle resultaten zijn dan na te lezen. Ook het uitblijven van draagtijd is snel op te sporen. Het is de bedoeling dat ik, in dit artikel, een overzicht geef van de bevruchting tot en met de zoogperiode. In deze periode kunnen allerlei problemen voorkomen die ik zal beschrijven. Ik pretendeer niet volledig te zijn, maar ik zal het meest voorkomende beschrijven.

Wat aan het fokken voorafgaat nadat het fokdoel is bepaald, is het bij elkaar zoeken van een geschikt koppel. Het maakt op zich niet zoveel uit of dit met 1 beer en 1 zeug of meerdere zeugen zijn. De beer moet op zijn minst het predikaat zeer goed hebben en de zeugen het liefst ook. Het is dan ook voor een beginnende fokker aan te raden om de dieren waar hij mee wil fokken, eerst te laten keuren op een tentoonstelling. Een jongdierendag is hier bij uitstek geschikt voor. Eventuele uitsluiting fouten worden er dan niet ingefokt en dit voorkomt teleurstellingen in de toekomst. Ook merk ik bij beginnende fokkers dat het kiezen van een ras soms moeilijk is. Denk ook niet dat er makkelijke rassen zijn, want ieder ras heeft zijn eigen moeilijkheidsgraad. Zeugjes kunnen al met vijf weken al vruchtbaar zijn, dit is echter niet aan te raden omdat het moeder dier niet meer goed uitgroeit. De beertjes kunnen met twee maanden al een zeugje bevruchten (maar het is mij wel eens overkomen dat het beertje die 6 weken bij zijn moeder zat, haar bevrucht had). Zelf zet ik mijn zeugen niet voordat ze zes maanden oud zijn in de fok en een beer niet voor vier maanden. Het gewicht zal dan ter alle tijden maar dan 500 gram zijn. Pas echter op dat zeugen niet te vet worden (zwaarder dan 1000 gram geeft vaak problemen om drachtig te worden). In de literatuur zal je vaak tegenkomen dat je een zeug voor haar levensjaar jongen moet laten krijgen omdat anders haar bekken vast zou groeien en het geboortekanaal niet meer soepel open zou gaan met alle gevolgen van dien. Omdat ik voornamelijk langharen en shelties fok, hebben mijn showdieren niet voor het eerste levensjaar hun jongen kunnen krijgen, maar ik heb in al de jaren dat ik deze cavia's fok nog nooit problemen gehad met zeugen die na anderhalf tot twee jaar pas hun eerste jongen kregen.

De bevruchting kan eenmaal per zestien dagen plaatsvinden. Niet iedere geslachtsdaad heeft een bevruchting tot gevolg. Het moment dat mijn zeug naar de beer gaat noteer ik altijd zodat ik na 10 - 12 weken jongen kan verwachten. ook het uitblijven van een zwangerschap heb je zo snel in de gaten. De dracht duurt gemiddeld 63 à 68 dagen. Hoe meer jongen echter in de baarmoeder, hoe eerder de worp zal plaatsvinden. Bij een worp met veel jongen zul je dan ook vaak wat lichtere jongen aantreffen.

Om de drachtigheid vast te stellen kun je gewoon afwachten dat de zeug een typische peervorm aanneemt. Ook de mogelijkheid is om het zeugje iedere week te wegen. Aan het einde van de dracht kan het gewicht tweemaal het oorspronkelijke gewicht zijn. Door voorzichtig te voelen kun je vanaf ongeveer 43 dagen leven voelen in de moederbuik. Hier moet je wel wat ervaring voor hebben. Je moet vooral niet drukken maar rustig de buik op je vingers laten rusten. Met ongeveer 50 dagen is het makkelijk te voelen.

De voedingsbalans van de cavia tijdens de dracht is belangrijk, teveel geeft al snel vervetting wat zwangerschapsvergiftiging in de hand kan werken. Bij te weinig voedsel gaat zij haar eten vetreserve aanspreken wat verzuring in haar lichaam kan geven. De zeug heeft een verhoogde behoefte aan vitamine C bij volwaardige pellets, dus inclusief voldoende vitamine C, moet in principe goed zijn. Zelf voer ik mijn drachtige en zogende moeders altijd rijkelijk groenvoer en hooi naast de pellets. Ook zie je een drachtige en zogende zeug meer drinken.

Complicaties bij de dracht

Miskraam

Zonder dat je het in de gaten hebt, dat de zeug drachtig is kan er een miskraam optreden. Afhankelijk van het groeistadium van de vrucht zie je iets in het hok liggen. Soms heeft het moederdier bloed op har snuit of zie je bloed in het hok liggen. De beer die in dit stadium er altijd nog bij loopt zal het zeugje meteen weer proberen te dekken. Dit is vooral niet zielig (wat ik wel eens hoor) maar heel natuurlijk en zelfs goed omdat hierdoor de baarmoeder samentrekt en de kans op infectie daardoor kleiner wordt.

Zwangerschap vergiftiging

Hoog zwangere zeugen liggen soms enkele dagen voor de geboorte van de jongen dood in het hok. De meest voor de handliggende reden is zwangerschap vergiftiging. Sommige dierenartsen adviseren druivensuiker in het drinkwater te doen bij hoogdrachtige zeugen om verzuring tegen te gaan.

Zwangerschap vergiftiging komt vooral voor bij te dikke zeugen. Dikke zeugen worden ook al moeilijker drachtig. Wat aan zwangerschap vergiftiging ten grondslag ligt is hoge bloeddruk. Bij de mens spreken we van zwangerschap hypertensie. De verschijnselen van zwangerschap vergiftiging van cavia is:

De geboorte

De geboorte kondigt zich aan doordat het bekken aan de achterkant open gaat staan (het hormoon relaxine zorgt hiervoor). De verwijding is voelbaar onder de staartwortel en voor de geslachtsopening. De bevalling kan dan nog een week op zich laten wachten maar soms duurt het slechts enkele uren. Meestal verloopt de geboorte probleemloos en is het met een half uur voltooid. De zeug eet het vruchtvlies op en bijt de snavelstreng door en vervolgens likt ze de jongen droog. De nageboorte die vrij snel na de geboorte van het jong eruit komt, eet zij vervolgens ook op. Het is belangrijk de nageboorte op te laten eten daar er belangrijke hormonen en voedingsstoffen in zitten. Bij zeugen in groepsverband zie je de andere zeugen mee helpen met het drooglikken van de jongen. Als de zeugen die meehelpen zelf hoogdrachtig zijn, zie nogal eens dat de baring bij hen ook op gang komt. Dit komt niet door de stress of opwinding zoals wel eens beweerd wordt maar door de hormonen die in de nageboorte zitten en hierdoor de weeën opwekken. Het is echter zeldzaam dat een zeug die niet uitgerekend is hierdoor weeën krijgt. De jongen die bij mij geboren werden waren altijd voldragen. Het voordeel van zeugen in een groep is naar mijn idee dat onervaren zeugjes minder in de stress schieten als zij zelf gaan bevallen omdat ze het allemaal al eens meegemaakt hebben. Bovendien krijgen zij assistentie van de ervaren zeugen. Het nadeel van het werpen in een groep is dat je verrast kan worden door een heleboel jongen waarvan je niet weet wie de moeder is omdat zij bij iedereen drinken. De foklijnen voor de show houd ik altijd streng gescheiden, wel zet ik daar weleens jonge zeugjes bij om ervaring op te doen. De zeug zet ik apart als zij voelbaar drachtig is. De beer krijgt dan weer een nieuwe zeug en zit zodoende nooit alleen.

Complicaties tijdens de geboorte

Doodgeboren jongen

Uit de literatuur blijkt dat 10% doodgeboren jongen een normaal verschijnsel is. De jongen worden vaak dood in vruchtvliezen gevonden. Als je er niet bij aanwezig bent is het niet bekend of het jong tijdens de geboorte is overleden of erna door het niet verwijderen van de  vliezen. Jongen boven de 120 gram blijven vaak steken in het baringskanaal. Waarschijnlijk als een zeug geen teken van leven aantreft laat zij ook het jong in de vliezen liggen. Ook komt wel eens voor dat jongen uit een eerste nestje verloren gaat omdat de zeug niet goed weet wat haar overkomen is. Door het zelf open scheuren van de vliezen, te beginnen bij de kop zodat het goed kan ademhalen, kun je soms een jong redden, droogwrijven, slijm verwijderen uit de neusgaten en bij de moeder leggen is dan levens reddend. Als je bij het openen van de vliezen bruingroene ontlasting aantreft is dit een slecht teken. Het jong heeft het dan erg benauwd gehad tijdens de baring en heeft vaak de ontlasting in de longen en zal aan een longontsteking sterven.

Weeënzwakte (niet vorderende baring)

Weeënzwakte is te herkennen aan het afnemen van de contracties (samentrekken van de baarmoeder) in het moederlichaam. Er kan al een jong geboren zijn. Het is altijd aan te bevelen zelf voorzichtig te voelen of er nog jongen in de buik zitten (want soms krijgt een cavia maar 1 jong). Soms tref je een onrustige zeug aan maar ze kan ook stil in een hoekje gaan zitten. Als je niets doet komen de jongen meestal (dood) ter wereld. Zelf heb ik meegemaakt dat na drie dagen er alsnog jongen dood in het hok lagen. Het nadeel is dat de melkproductie niet eerder op gang komt dan alle jongen eruit zijn. Indien er reeds jongen zijn geboren, betekent dat je die zult moeten bij voeden. Een andere mogelijkheid is met je zeug naar de dierenarts te gaan, die spuit dan 1 à 2 IE oxytocine om de weeën te activeren. Met een twintig minuten zullen de weeën optreden. Het is belangrijk te weten dat er geen sprake is van een dwarsligging, dit geeft onnodige pijn bij de zeug zonder resultaat. Een dwarsligging is voelbaar (door geoefende handen) en kan niet langs de natuurlijke weg geboren worden. De dierenarts zal een keizersnee moeten doen. Zelf kies ik tegenwoordig in dit geval voor afwachten omdat een keizersnede meestal niet het beoogde resultaat geeft (vaak overlijdt de zeug toch nog na enkele dagen). Ik heb het idee dat de rex cavia, in het bijzonder, gevoelig is voor weeënzwakte. Misschien komt dit door het feit dat zij nogal eens forse jongen ter wereld brengen.

Stuitligging

Normaal gesproken komen jongen in hoofdligging ter wereld (bij de mensen 97% hoofdligging). Een stuitligging is niet veel voorkomend maar toch heb ik dit al meerdere keren meegemaakt. Je kunt helpen door voorzichtig met je vingers en duim de stuit te pakken en tijdens een wee voorzichtig mee te trekken. Bij een stuitligging bestaat het gevaar dat het kopje blijft steken en het jong al ontlasting produceert in de vliezen. Blijven steken in het geboortekanaal is een benauwde situatie, omdat de navelstreng vaak dicht gedrukt wordt, waardoor de zuurstofvoorziening naar het jong nihil is.

Niet vorderende baring bij hoofdligging

Het komt wel eens voor dat bij een hoofdligging de bevalling toch niet snel genoeg verloopt. Probeer je pink (nagel) achter de tanden van het jong te krijgen en trek draaiend mee bij voorkeur als de zeug een wee heeft. De oorzaak kan zijn, weeënzwakte of een groot jong.

Vastzittende nageboorte

Je kunt niet altijd zien of alle nageboorten eruit zijn gekomen omdat de zeug en of andere zeugen deze meteen opeten. Een enkele keer kan de nageboorte vast blijven zitten in de baarmoeder. Dit is voelbaar en de zeug zal flink blijven bloeden (dit komt dus niet doordat zij uitgescheurd is). Voorzichtig de buik masseren en richting uitgang drukken wil meestal helpen. Bij problemen tijdens de baring heb je meer kans op een vastzittende nageboorte, vooral bij weeënzwakte. Er zijn namelijk weer weeën nodig om de nageboorte eruit te krijgen.

Uitzakken van de baarmoeder

Het gevaar van de baarmoeder masseren is het eruit drukken van de baarmoeder. Dit kan ook gebeuren als de zeug veel heeft moeten persen en/of extreem grote jongen heeft gehad. Het is zaak om de baarmoeder zo snel mogelijk terug te duwen. De kans op herhaling bij een volgende geboorte is ook groot. Ook de kans op vroeggeboorte is aanwezig bij een volgende dracht.

Complicaties na de geboorte

Het is belangrijk de zeug en haar jongen iedere dag te inspecteren. Bij mijn zeug kijk ik of de melkproductie op gang is gekomen, er geen stinkende bruine uitvloeiing komt uit het geboortekanaal (zeker na een moeilijke worp). Meestal zitten de jongen onder de zeug en maken moeder en kroost een gezonde indruk. Het komt soms ook voor dat de moeder niet weet wat ze met haar jongen moet. Zeug en jongen in een kleine kist (bv een speelgoedbox) zetten, dwingt de zeug iets meer met de jongen te doen, tevens geef ik enkele druppels rescue remedy van Bach bloesem aan de zeug om haar te kalmeren, succes is meestal verzekerd.

Uitblijven van melkproductie

Net als bij mensen komt door het zuigen van de jongen en het hormoon prolactine de melkproductie op gang. De eerste 12-24 uur zal er nog geen sprake van melkproductie zijn. Jongen met een geboorte gewicht lager dan 50 gram geef ik de eerste uren dan ook wat babyvoeding (melk). Omdat deze jongen bijna geen vetreserve hebben daalt hun bloedsuikerspiegel snel waaraan zij kunnen overlijden. Het voordeel van geboren worden in een groep is dat er altijd wel andere moeders met melk zijn. Toch is het belangrijk dat de jongen bij hun eigen moeder zuigen om de melkproductie op gang te brengen. Gezonde jongen hoef je niet bij te voeden omdat deze wel genoeg reserves hebben. In de natuur overleefd natuurlijk de sterkste en je kunt je afvragen of je wilt dat de kleinste overleven.

Tepelkloven

Bij een groot nest, 5 of meer, hebben de tepels van de zeug "het zwaar", er kunnen scheurtjes inkomen en je ziet de zeug haar jongen van zich afbijten. Uierzalf verzacht de pijn voor de zeug. Zelf zet ik een zeug met pijnlijke tepels wel eens een uurtje apart, sommige schieten zo in de stress doordat zij hun jongen missen, dat ik ze weer terug zet omdat anders de melkproductie terugloopt door de stress.

Borstontsteking

tepelkloven heeft als gevaar dat er makkelijk een infectie op kan treden bij de zeug. Dit is te merken aan een zeug, die een zieke indruk maakt, koorts heeft, en soms een pijnlijke harde plek in de melkklieren heeft, die warm aanvoelen. Bacteriën zijn hier altijd de oorzaak van en het is dan ook noodzaak het hok van een zeug met jongen goed schoon te houden. De zeug zal snel in een slechte conditie komen en de dierenarts zal een behandeling met antibiotica voorschrijven. Het is belangrijk dat de zeug goed blijft eten en drinken.

Baarmoeder ontsteking

Bij het openen van het hok ruik je dit en vergeet je het je hele leven niet (het stinkt namelijk). Verder zie je een bruin pussige afscheiding uit het geboortekanaal komen, de zeug maakt een zieke indruk is veelal apathisch en eet niet meer. De zeug heeft koorts en als je haar scheppend oppakt geeft zij pijn in buik aan (klagend piepen). De behandeling zal bestaan uit antibiotica maar de oorzaak zal vaak een stukje nageboorte zijn en als de oorzaak niet weggenomen wordt is het dier ten dode opgeschreven. Na een miskraam is er trouwens ook kans op een baarmoeder ontsteking. Tegen de pijn geef ik om de twaalf uur 250 mg paracetamol, doordat de cavia zich minder ziek voelt blijft zij eten en drinken.

Het weigeren van eten

Zeugen die ziek zijn weigeren vaak te eten en gaat snel hun conditie achteruit. Als je besluit tot behandeling, moet je dwangvoederend en voldoende vocht toedienen anders heeft een behandeling absoluut geen zin. De jongen laat ik in principe bij een zieke zeug, mijn visie is dat de moeder hierdoor nog een prikkel krijgt om te overleven. Ik heb nog nooit meegemaakt dat de jongen gingen bij een zieke zeug met complicaties na de geboorte.

Zwangerschapsstuipen

Soms krijg je voor of na een worp te maken met stuipen bij de zeug in de literatuur wordt gesproken over eventueel calcium te kort. Bij de mens is echter hoge bloeddruk in de zwangerschap de oorzaak. Het is echter niet gebruikelijk dat we de bloeddruk meten bij cavia's. Dus mijn idee is niet controleerbaar. Het beeld van de stuipen is echter zo identiek aan mensen dat ik meteen aan een ernstige vorm van hoge bloeddruk dacht. De zeug kan door een ademstilstand overlijden zowel voor als na de worp.

Als je al deze problemen leest lijkt het wel of het heel bijzonder is dat alles goed gaat. Ik moet zeggen geboorte van mens en dier is bijzonder en blijft bijzonder. Gelukkig gaat het meestal goed, en ik wens iedereen dan ook veel fokplezier.

 

Bronvermelding:

Ina Hendrikse
Cavia fokkerij "De Gooise Kelder"